Nhà mua đủ loại truyện, con vẫn thờ ơ; bảo ngồi đọc mười phút thì con vặn vẹo như phải chịu hình phạt. Câu trả lời ngắn: "lười đọc" hầu như không bao giờ là bản tính của trẻ — mà là hệ quả của một trong bốn nguyên nhân: sách quá khó so với khả năng đọc hiện tại, việc đọc đã bị biến thành nhiệm vụ có kiểm tra, con chưa tìm được thể loại hợp gu, hoặc quanh con không ai đọc sách. Gỡ đúng nguyên nhân thì hứng thú quay lại — và nguyên tắc bao trùm là: giai đoạn này mục tiêu không phải "con đọc được bao nhiêu" mà là "con thấy sách là thứ dễ chịu".
Mục lục
Bốn nguyên nhân thật sự
1. Sách quá khó. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất và dễ bị bỏ qua nhất. Con đang đánh vần từng tiếng mà đưa cuốn truyện chữ dày thì đọc một trang đã kiệt sức, chẳng còn gì vui. Phép thử nhanh: cho con đọc một trang, nếu sai quá 5 tiếng trong 100 tiếng thì sách đó quá khó để con tự đọc.
2. Đọc đã thành nhiệm vụ. Khi mỗi lần cầm sách đều kèm theo "đọc to lên", "chữ này là chữ gì", "kể lại mẹ nghe xem", "đọc xong mới được chơi" — não con học được rằng sách = bị kiểm tra. Trẻ né tránh là phản ứng hợp lý.
3. Chưa tìm được thể loại hợp. Nhiều bé chán truyện cổ tích nhưng mê sách về khủng long, xe cộ, cơ thể người, hoặc truyện tranh hài hước. "Không thích đọc" nhiều khi chỉ là "không thích những cuốn đang có ở nhà".
4. Không có môi trường đọc. Nhà không có sách trong tầm mắt, người lớn không bao giờ cầm sách, còn tivi và điện thoại thì luôn sẵn — trẻ chọn thứ dễ dàng hơn là điều tự nhiên.
8 cách khơi lại hứng thú
1. Hạ độ khó xuống một bậc
Cho con đọc sách dễ hơn trình độ hiện tại: câu ngắn, chữ to, nhiều tranh, lặp lại nhiều. Cảm giác "mình đọc hết được cả cuốn!" tạo ra động lực mạnh hơn bất cứ lời khuyên nào. Sách khó hơn để dành cho phần ba mẹ đọc cho con nghe.
2. Trao toàn quyền chọn sách
Dẫn con ra nhà sách hoặc thư viện, cho con tự chọn — kể cả khi con chọn truyện tranh, sách về xe rác, hay cuốn đã đọc mười lần. Đừng phủ quyết bằng lý do "cuốn đó ít chữ quá". Quyền lựa chọn chính là thứ biến việc đọc từ bị bắt thành của mình.
3. Chấp nhận truyện tranh
Nhiều ba mẹ chê truyện tranh "không phải đọc thật". Thực tế truyện tranh dạy rất nhiều: đọc theo trình tự, suy luận từ hình, hiểu cảm xúc nhân vật, và quan trọng nhất — giữ cho trẻ tiếp tục ở gần sách. Rất nhiều đứa trẻ mê đọc bắt đầu từ truyện tranh rồi tự chuyển sang sách chữ khi sẵn sàng.
4. Gỡ mọi yếu tố kiểm tra
Trong giờ đọc vui: không hỏi bài, không sửa lỗi, không bắt kể lại, không đọc thành tiếng nếu con không muốn. Muốn dạy đọc thì để riêng một giờ luyện ngắn khác, đừng trộn vào giờ đọc cho vui. Cách phân biệt hai giờ này có trong bài đọc sách cùng con mỗi tối.
5. Đọc cho con nghe — đừng dừng lại quá sớm
Sai lầm phổ biến: con vừa biết đọc là ba mẹ ngừng đọc cho con nghe ("con tự đọc được rồi mà"). Nhưng khả năng nghe hiểu của trẻ cao hơn khả năng tự đọc vài năm liền — nghe truyện hay chính là lý do khiến con muốn đọc. Duy trì 15 phút mỗi tối với những cuốn hay hơn tầm con tự đọc.
6. Tìm đúng "cửa vào" của con
Thử rộng các thể loại trong vài tuần: sách khoa học có hình về động vật, vũ trụ, cơ thể; sách về nghề nghiệp, xe cộ; truyện cười; sách tìm điểm khác biệt, mê cung; sách nấu ăn cho trẻ; truyện về chính chủ đề con đang mê (bóng đá, khủng long, siêu nhân). Gợi ý danh mục theo thể loại có trong bài sách đọc thêm cho bé lớp 1. Chỉ cần một cuốn đúng gu là cánh cửa mở ra.
7. Tạo môi trường: sách ở khắp nơi, người lớn đọc sách
- Để sách trong tầm với của con ở nhiều chỗ: cạnh giường, phòng khách, thậm chí trong ô tô, chứ không xếp cao trên giá.
- Xoay vòng sách như đồ chơi: cất bớt, vài tuần lấy ra lại — sách "mới" gây hứng thú hơn.
- Cho con thấy ba mẹ đọc. Trẻ tin điều người lớn làm hơn điều người lớn nói.
- Giảm cạnh tranh từ màn hình: giờ có sách thì tắt tivi — nguyên tắc trong bài quản thời gian màn hình.
8. Biến việc đọc thành hoạt động vui
- Đọc phân vai: mẹ giọng sói, con giọng dê con — cả nhà cười là con nhớ mãi.
- Lều đọc sách: dựng lều bằng chăn, mang đèn pin vào đọc.
- Đọc cho thú bông / cho em bé nghe — con làm "người lớn" và đọc rất hăng.
- Nấu món trong truyện, vẽ lại nhân vật, đóng kịch một đoạn.
- Đọc mọi thứ có chữ: bảng hiệu, thực đơn, vỏ hộp bánh, tin nhắn của bà — đọc không nhất thiết phải là sách.
Đừng dùng đọc sách làm phần thưởng hay hình phạt
Kỳ vọng đúng và điều cần loại trừ
Việc yêu sách hình thành theo tháng và năm, không theo tuần. Trong giai đoạn khơi lại hứng thú, tiêu chí thành công nên là: con chủ động cầm sách lên, con có một cuốn yêu thích đòi đọc lại, con không còn phản ứng tiêu cực khi thấy sách — chứ chưa phải số trang con đọc được.
Cũng cần loại trừ vài nguyên nhân "ẩn" khiến con né đọc:
- Thị lực: con nhìn mờ sẽ tránh mọi việc nhìn gần — nên kiểm tra mắt nếu con hay nheo mắt, dụi mắt, kêu mỏi.
- Khó khăn về đọc: nếu con rất chật vật giải mã chữ dù đã luyện đều, xem lại bài bé đánh vần mãi không đọc trơn và trao đổi với cô giáo.
- Áp lực học tập chung: con đang mệt mỏi vì bài vở nhiều thì đọc thêm là gánh nặng — cân đối lại theo bài lớp 1 có bài tập về nhà không.
Và cuối cùng: nếu con chưa yêu sách sau vài tháng, đừng coi đó là thất bại. Nhiều đứa trẻ "bén" sách muộn hơn, thường vào lớp 2-3 khi đọc đã trơn tru. Việc của ba mẹ là giữ cho cánh cửa luôn mở: sách vẫn ở đó, giờ đọc tối vẫn còn, và không ai biến việc đọc thành cuộc chiến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bé không thích đọc sách?
Thường do một trong bốn nguyên nhân: sách quá khó so với khả năng đọc hiện tại nên đọc rất mệt; việc đọc đã bị biến thành nhiệm vụ có kiểm tra như hỏi bài, sửa lỗi, bắt kể lại; con chưa tìm được thể loại hợp gu; hoặc quanh con không ai đọc sách và màn hình luôn sẵn. Lười đọc hầu như không phải bản tính của trẻ.
Làm sao biết sách có quá khó với con không?
Cho con đọc thử một trang: nếu sai quá 5 tiếng trong khoảng 100 tiếng thì cuốn đó quá khó để con tự đọc — nên dùng cho phần ba mẹ đọc cho con nghe. Sách để con tự đọc phải là sách con đọc gần như trôi, chỉ vấp lác đác, thường dễ hơn cảm giác của ba mẹ khá nhiều.
Con chỉ thích truyện tranh, có nên cấm không?
Không nên. Truyện tranh dạy trẻ đọc theo trình tự, suy luận từ hình, hiểu cảm xúc nhân vật và quan trọng nhất là giữ cho trẻ tiếp tục ở gần sách. Rất nhiều đứa trẻ mê đọc bắt đầu từ truyện tranh rồi tự chuyển sang sách chữ khi đã sẵn sàng — cấm chỉ khiến con rời xa sách sớm hơn.
Con biết đọc rồi có nên dừng đọc truyện cho con nghe không?
Không nên dừng. Khả năng nghe hiểu của trẻ cao hơn khả năng tự đọc vài năm liền, và nghe truyện hay chính là lý do khiến con muốn đọc. Nên duy trì 15 phút mỗi tối với những cuốn hay hơn tầm con tự đọc — cắt phần này khi con vừa biết đọc là cắt luôn động cơ của con.
Có nên thưởng để con chịu đọc sách không?
Không nên dùng đọc sách làm phần thưởng hay hình phạt, vì cả hai đều đặt việc đọc ngang hàng với đồ chơi và tivi. Giờ đọc nên là mục cố định bất khả xâm phạm như bữa tối — chính sự đương nhiên đó tạo nên thói quen bền. Điều hiệu quả hơn là trao cho con quyền tự chọn sách và bỏ hết yếu tố kiểm tra.
Con vẫn không thích đọc sau vài tháng thì phải làm sao?
Đừng coi là thất bại — nhiều trẻ bén sách muộn hơn, thường vào lớp 2-3 khi đọc đã trơn tru. Trong lúc đó nên loại trừ vài nguyên nhân ẩn: kiểm tra thị lực nếu con hay nheo mắt dụi mắt, xem con có đang chật vật giải mã chữ không, và cân đối lại khối lượng bài vở. Việc của ba mẹ là giữ cánh cửa luôn mở chứ không biến đọc thành cuộc chiến.
