Ông bà dạy cháu "bê - a - ba", mẹ dạy "bờ - a - ba", cô ở lớp lại dạy kiểu khác — và bé thì ngơ ngác không biết nghe ai. Câu trả lời ngắn: cả hai đều đúng nhưng dùng vào hai việc khác nhau. Mỗi chữ cái có TÊN CHỮ (bê, xê, dê, en-nờ...) dùng khi gọi tên chữ, đọc bảng chữ cái, đánh vần tên riêng; và ÂM CHỮ (bờ, cờ, dờ, nờ...) dùng khi ghép vần để đọc tiếng. Khi dạy bé tập đọc, hãy dùng ÂM CHỮ: "bờ - a - ba" — vì ghép âm mới ra được tiếng. Tên chữ dạy sau hoặc song song ở mức nhận biết, đừng lẫn hai hệ vào cùng một buổi.
Đây là một trong những điểm gây nhầm lẫn nhiều nhất giữa ba mẹ và nhà trường, và cũng là lý do khiến không ít bé được dạy trước ở nhà lại lúng túng khi vào lớp.
Mục lục
Tên chữ và âm chữ khác nhau thế nào
Mỗi chữ cái tiếng Việt có hai cách gọi, phục vụ hai mục đích:
| Tên chữ | Âm chữ | |
|---|---|---|
| Là gì | Tên gọi của ký hiệu chữ viết | Âm thanh mà chữ đó đại diện khi đọc tiếng |
| Ví dụ | b = "bê", c = "xê", d = "dê", l = "e-lờ", m = "em-mờ", n = "en-nờ", s = "ét-sì", x = "ích-xì" | b = "bờ", c = "cờ", d = "dờ", l = "lờ", m = "mờ", n = "nờ", s = "sờ", x = "xờ" |
| Dùng khi nào | Đọc bảng chữ cái, đánh vần tên riêng, đọc tắt (TV, VN), tra từ điển | Ghép vần để đọc tiếng — việc chính của lớp 1 |
| Bé cần khi nào | Biết dần, không gấp | Ngay khi bắt đầu tập ghép vần |
Điểm mấu chốt: ghép tên chữ với nhau không ra tiếng. Thử xem — "bê + a" đọc liền thành "bê-a", nghe không thành "ba". Còn "bờ + a" đọc nhanh thì bật ra "ba" rất tự nhiên. Đó chính là lý do chương trình tập đọc dùng âm chữ, và ba mẹ dạy con ở nhà cũng nên dùng âm.
Với nguyên âm (a, e, ê, i, o, ô, ơ, u, ư, y) thì tên chữ và âm gần như trùng nhau, nên không gây rắc rối. Rối chỉ nằm ở phụ âm.
Vì sao ba mẹ hay dạy nhầm
- Ba mẹ được học tên chữ từ nhỏ — thế hệ trước học bảng chữ cái theo tên (a, bê, xê, dê...) nên khi dạy con, phản xạ tự nhiên là gọi tên chữ.
- Bài hát chữ cái phổ biến dùng tên chữ — bé thuộc "a, bê, xê, dê, đê..." như bài hát và ba mẹ tưởng thế là đã "biết chữ", trong khi đó mới là thuộc chuỗi âm thanh, chưa nhận mặt chữ (xem bé không nhớ mặt chữ cái).
- Ông bà kèm cháu theo cách cũ — nhà có nhiều người dạy mỗi người một kiểu là tình huống rất phổ biến.
Hậu quả khi lẫn lộn: bé đánh vần "bê - a - ba?" rồi tự thấy không khớp, mất tự tin; hoặc bé đọc được nhờ đoán chứ không nhờ ghép âm, đến tiếng lạ là tắc.
Cách nói ngắn gọn cho cả nhà cùng thống nhất
Dạy thế nào cho đúng thứ tự
Giai đoạn 1: Dạy âm chữ trước (khi bắt đầu tập ghép vần)
Khi mục tiêu là dạy bé đọc, chỉ dùng âm: chỉ vào chữ b nói "bờ", chữ m nói "mờ". Bé cần liên kết thẳng hình dạng chữ → âm thanh để ghép được tiếng:
- bờ - a - ba, mờ - e - me, cờ - o - co
- Có dấu thanh thì thêm bước: bờ - a - ba - huyền - bà
Lộ trình ghép vần đầy đủ có trong bài lộ trình 8 tuần dạy bé ghép vần và cách dạy bé đánh vần tiếng Việt.
Vài âm cần đọc cho chuẩn để bé không nhầm: âm c, k, q đều đọc là "cờ" (chữ khác nhau nhưng cùng âm — quy tắc chọn chữ nào nằm ở bài quy tắc chính tả c/k, g/gh, ng/ngh); g và gh đều là "gờ"; ng và ngh đều là "ngờ"; d, gi, r ở nhiều vùng đọc gần giống nhau nên bé dễ nhầm khi viết chính tả.
Giai đoạn 2: Cho bé làm quen tên chữ (song song, mức nhận biết)
Tên chữ vẫn cần biết, chỉ là không dùng để ghép vần. Bé gặp tên chữ khi:
- Đọc bảng chữ cái theo thứ tự (a, bê, xê, dê, đê, e, ê...).
- Đánh vần tên riêng: khi ai đó hỏi "tên con viết thế nào?", con đọc "Nờ - a - Na" hoặc đánh vần theo tên chữ tùy tình huống.
- Đọc chữ viết tắt: VN, TV, WC.
- Sau này tra từ điển, đọc biển số, mã số.
Cách dạy nhẹ nhàng: khi chơi với bảng chữ cái, nói cả hai — "Đây là chữ bê, đọc là bờ" — giống như dạy con "bác ấy tên là Lan, mình gọi là bác Lan". Bảng chữ cái tương tác trên site cũng cho bé nghe cả cách gọi tên lẫn âm để đối chiếu.
Nguyên tắc chống rối cho ba mẹ
- Một buổi học chỉ một hệ: giờ luyện ghép vần thì tuyệt đối chỉ dùng âm; giờ chơi bảng chữ cái mới nói tên chữ.
- Theo cách cô đang dạy — hỏi cô hoặc xem sách của con, rồi làm giống hệt. Bé lớp 1 cần một cách nhất quán, không cần biết nhiều cách.
- Không sửa gắt khi bé nói tên chữ trong lúc ghép vần — chỉ nhắc nhẹ: "Lúc ghép mình dùng 'bờ' nhé", rồi làm mẫu lại.
- Cả nhà thống nhất — nói với ông bà, người giúp việc, anh chị lớn: khi kèm em ghép vần thì dùng âm.
Bảng đối chiếu nhanh các phụ âm hay nhầm
| Chữ | Tên chữ | Âm chữ (dùng khi ghép vần) |
|---|---|---|
| b | bê | bờ |
| c | xê | cờ |
| d | dê | dờ |
| đ | đê | đờ |
| g | giê | gờ |
| h | hát | hờ |
| k | ca | cờ |
| l | e-lờ | lờ |
| m | em-mờ | mờ |
| n | en-nờ | nờ |
| p | pê | pờ |
| q | quy | cờ (luôn đi với u thành "quờ") |
| r | e-rờ | rờ |
| s | ét-sì | sờ |
| t | tê | tờ |
| v | vê | vờ |
| x | ích-xì | xờ |
In bảng này dán ở góc học tập giúp cả nhà nói thống nhất — nhất là khi ông bà kèm cháu.
Câu hỏi thường gặp
Dạy bé đọc chữ b là bờ hay bê?
Khi dạy bé ghép vần để đọc tiếng thì dùng âm chữ: bờ - a - ba. Tên chữ bê chỉ dùng khi gọi tên chữ cái, đọc bảng chữ cái hay đánh vần tên riêng. Lý do: ghép tên chữ không ra tiếng — bê cộng a đọc thành bê-a chứ không thành ba, còn bờ cộng a đọc nhanh sẽ bật ra ba.
Tên chữ và âm chữ khác nhau thế nào?
Tên chữ là tên gọi của ký hiệu chữ viết (b là bê, n là en-nờ, x là ích-xì), dùng khi đọc bảng chữ cái, đánh vần tên riêng, đọc chữ viết tắt. Âm chữ là âm thanh chữ đó đại diện khi đọc tiếng (b là bờ, n là nờ, x là xờ), dùng để ghép vần — việc chính của lớp 1. Với nguyên âm thì hai cách gọi gần như trùng nhau nên không gây nhầm.
Bé cần học tên chữ hay âm chữ trước?
Khi mục tiêu là dạy bé đọc thì học âm chữ trước và dùng thống nhất trong mọi buổi luyện ghép vần. Tên chữ cho bé làm quen song song ở mức nhận biết, không dùng để ghép vần. Cách nói gọn khi giới thiệu: đây là chữ bê, đọc là bờ — giống như bác ấy tên Lan, mình gọi là bác Lan.
Ông bà dạy cháu theo tên chữ, mẹ dạy theo âm, có sao không?
Bé sẽ rối và mất tự tin khi đánh vần. Nên thống nhất cả nhà theo đúng cách cô đang dạy ở lớp — hỏi cô hoặc xem sách của con rồi làm giống hệt. Có thể giải thích với ông bà rằng chữ b tên là bê nhưng khi ghép để đọc phải dùng âm bờ mới ra tiếng, nhà mình dạy theo cô cho cháu khỏi rối.
Vì sao bé thuộc bài hát chữ cái mà vẫn không đọc được?
Vì bài hát dùng tên chữ và bé đang thuộc một chuỗi âm thanh, chưa nhận được mặt chữ cũng chưa biết âm để ghép. Muốn bé đọc được, cần dạy nhận mặt từng chữ rồi gắn với âm chữ tương ứng, sau đó luyện ghép âm với vần thành tiếng.
Bé đang ghép vần mà đọc theo tên chữ thì sửa thế nào?
Không sửa gắt, chỉ nhắc nhẹ rằng lúc ghép mình dùng bờ rồi làm mẫu lại nguyên câu bờ - a - ba. Đồng thời giữ nguyên tắc mỗi buổi chỉ dùng một hệ: giờ luyện ghép vần chỉ nói âm, giờ chơi bảng chữ cái mới nói tên chữ, để bé không phải chuyển qua lại trong cùng một hoạt động.
