Bé đọc vanh vách từ 1 đến 100, nhưng bảo viết số hai mươi mốt thì viết "201", nhìn số 15 đọc thành "một năm", hoặc không trả lời được "số 34 có mấy chục". Câu trả lời ngắn: đọc số và hiểu cấu tạo số là hai việc khác nhau. Số có hai chữ số được xây trên khái niệm chục và đơn vị — 13 nghĩa là 1 chục và 3 đơn vị — và bé chỉ thật sự hiểu khi được cầm, buộc, tháo các bó chục bằng que tính. Cách dạy: dựng khái niệm chục bằng bó que thật, ghép bó với que rời để tạo số, dạy riêng các số có tên gọi đặc biệt (mười lăm, hai mươi mốt, hai mươi tư), rồi dùng bảng số 100 ô cho bé thấy quy luật.
Đây là nội dung toán học kỳ 2 lớp 1, nhưng ba mẹ có thể làm quen dần cùng con từ khi bé đã đếm hiểu tốt trong phạm vi 10.
Mục lục
Vì sao "chục" là bước ngoặt của toán lớp 1
Từ số 1 đến 9, mỗi số một ký hiệu riêng — bé chỉ cần nhớ mặt chữ số. Từ số 10 trở đi, hệ đếm đổi cách chơi: cùng một chữ số nhưng đứng ở vị trí khác nhau thì mang giá trị khác nhau. Chữ số 2 trong "23" là hai chục (tức 20), còn chữ số 2 trong "32" là hai đơn vị. Đây là ý tưởng lớn đầu tiên của toán học mà một đứa trẻ 6 tuổi gặp phải, và cũng là nền của mọi thứ sau này: cộng trừ có nhớ, số ba chữ số, nhân chia, số thập phân.
Bé chưa nắm chục - đơn vị sẽ mắc kẹt ở hai chỗ rất cụ thể:
- Viết số theo cách nghe: nghe "hai mươi mốt" thì viết "201" (hai mươi = 20, mốt = 1), nghe "một trăm linh năm" viết "1005".
- Không làm nổi phép cộng trừ có nhớ: bài 15 − 8 hay 8 + 7 ở học kỳ 2 dạy bằng cách tách qua mốc 10 — không hiểu 15 là "1 chục và 5" thì không theo được, dù đã thuộc tách gộp số trong phạm vi 10.
Dạy khái niệm chục: phải cầm được, buộc được
Đừng bắt đầu bằng hình vẽ trong sách — bắt đầu bằng tay:
- Buộc bó chục: đếm 10 que tính, buộc lại bằng dây chun, gọi là một chục. Cho bé tự buộc 3-4 bó. Cảm giác "10 cái rời gom lại thành 1 cái mới" phải đi qua tay bé mới thành khái niệm.
- Tháo ra kiểm chứng: tháo một bó, đếm lại đủ 10 — bé xác nhận bó chục luôn là 10, không phải quy ước tùy hứng.
- Ghép bó với que rời: 1 bó + 3 que rời → hỏi "có tất cả mấy que?" Sau đó viết số 13 và chỉ rõ: chữ số 1 nói về bó, chữ số 3 nói về que rời.
- Làm ngược lại: mẹ nói "17", bé lấy đúng 1 bó và 7 que; mẹ nói "2 chục", bé lấy 2 bó rồi tự nói "hai mươi".
Cách dùng que tính chi tiết có trong bài que tính lớp 1. Không có que tính thì dùng: ống hút, tăm bông, hộp trứng 10 ô (mỗi hộp đầy là một chục), vỉ thuốc 10 viên rỗng, hoặc 10 chiếc kẹp giấy xâu vào một dây.
Mẹo tách hai vai của chữ số
Nhóm số bé hay đọc sai và viết sai
Tiếng Việt có vài cách gọi đặc biệt mà bé phải học riêng — không suy ra được:
| Số | Đọc đúng | Bé hay đọc/viết nhầm |
|---|---|---|
| 15 | mười lăm | "mười năm" |
| 21, 31, 41... | hai mươi mốt | "hai mươi một" |
| 24, 34, 44... | hai mươi tư | "hai mươi bốn" (chấp nhận được nhưng sách dùng "tư") |
| 25, 35, 45... | hai mươi lăm | "hai mươi năm" |
| 20, 30, 40... | hai mươi, ba mươi | "hai mười", "ba mười" |
| 11-19 | mười một... mười chín | Viết ngược: 12 thành 21 |
Cách luyện: viết các số này lên thẻ, mỗi ngày đọc 5 thẻ theo cả hai chiều — nhìn số đọc thành lời, và nghe lời viết ra số. Riêng lỗi viết ngược hai chữ số (nghe "mười hai" viết "21") thì luôn quay về bó que: "mười hai là mấy bó, mấy que rời? Bó viết trước hay que rời viết trước?"
Nếu bé còn viết ngược từng chữ số (số 3, số 5 quay ngược), đó là chuyện khác và có cách sửa riêng trong bài bé viết số ngược.
Bảng số 100 ô: công cụ đáng in nhất
Kẻ hoặc in một bảng 10 hàng × 10 cột, điền số từ 1 đến 100. Đây là bản đồ giúp bé nhìn thấy quy luật thay vì học thuộc:
- Đọc theo hàng: 21, 22, 23... — bé nhận ra chữ số hàng chục giữ nguyên, chữ số đơn vị chạy từ 0 đến 9.
- Đọc theo cột: 3, 13, 23, 33... — xuống một hàng là thêm một chục; đây là nền của phép cộng trừ tròn chục sau này.
- Tô màu: tô các số tròn chục một màu, tô "hàng số 5" (5, 15, 25...) màu khác — quy luật hiện ra bằng hình ảnh.
- Trò che số: che một ô, bé đoán số bị che dựa vào các số xung quanh — trò này luyện tư duy quan hệ giữa các số rất tốt.
- Trò đếm nhảy: đếm cách 2, cách 5, cách 10 và tô đường đi trên bảng — chuẩn bị sớm cho bảng nhân ở lớp 2, cùng họ với kỹ năng tìm quy luật dãy số.
Kiểm tra bé đã nắm chắc chưa
Bé trả lời trôi chảy các câu sau là đã vững cấu tạo số, sẵn sàng cho phép cộng trừ hai chữ số:
- "Số 46 có mấy chục, mấy đơn vị?" → 4 chục, 6 đơn vị.
- "Số gồm 3 chục và 5 đơn vị là số nào?" → 35.
- "Số 70 có mấy chục, mấy đơn vị?" → 7 chục, 0 đơn vị (chỗ này bé hay lúng túng vì số 0).
- "Số liền sau 39 là số nào?" → 40 (chuyển sang chục mới — mốc khó nhất).
- Viết đúng số khi nghe đọc: mười lăm, hai mươi mốt, ba mươi tư, năm mươi lăm.
Chưa vững thì quay lại bó que, đừng vội sang phép tính. Còn khi đã chắc, con sẵn sàng cho phép cộng trong phạm vi 20 và phép trừ trong phạm vi 20 — hai chặng khó nhất của toán lớp 1.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bé đếm được đến 100 nhưng viết 21 thành 201?
Vì bé đang viết theo cách nghe chứ chưa hiểu cấu tạo chục - đơn vị: nghe hai mươi thì viết 20, nghe mốt thì viết thêm 1. Cách sửa là quay về bó que tính: hai mươi mốt là mấy bó chục và mấy que rời, rồi viết chữ số bó trước, chữ số que rời sau, kèm bảng hai cột chục và đơn vị.
Dạy bé khái niệm chục thế nào cho dễ hiểu?
Bằng vật thật: đếm 10 que tính rồi buộc thành một bó bằng dây chun và gọi là một chục, cho bé tự buộc vài bó rồi tháo ra đếm lại kiểm chứng. Sau đó ghép bó với que rời để tạo số — 1 bó và 3 que rời là 13. Không có que tính thì dùng ống hút, tăm bông hoặc hộp trứng 10 ô.
Những số nào bé lớp 1 hay đọc sai nhất?
Nhóm có tên gọi đặc biệt: 15 đọc là mười lăm chứ không phải mười năm; các số đuôi 1 như 21 đọc là hai mươi mốt; đuôi 4 như 24 đọc là hai mươi tư; đuôi 5 như 25 đọc là hai mươi lăm; và các số tròn chục đọc là hai mươi, ba mươi chứ không phải hai mười. Nhóm này phải luyện riêng bằng thẻ số vì không suy ra được.
Bảng số 100 ô dùng để dạy gì?
Giúp bé nhìn thấy quy luật thay vì học thuộc: đọc theo hàng để thấy chữ số hàng chục giữ nguyên còn đơn vị chạy từ 0 đến 9, đọc theo cột để thấy xuống một hàng là thêm một chục. Có thể tô màu các số tròn chục, chơi trò che một ô cho bé đoán, hoặc đếm nhảy cách 2, cách 5, cách 10 để chuẩn bị cho bảng nhân sau này.
Khi nào bé cần học số có hai chữ số?
Đây là nội dung của học kỳ 2 lớp 1, nhưng ba mẹ có thể cho bé làm quen dần ngay khi bé đã đếm hiểu chắc trong phạm vi 10 — biết đếm đúng từng vật, hiểu số cuối là tổng và lấy đúng số lượng theo yêu cầu. Không nên dạy chục - đơn vị khi bé còn đếm vẹt.
Làm sao biết bé đã hiểu chắc chục và đơn vị?
Bé trả lời trôi chảy các câu: số 46 có mấy chục mấy đơn vị, số gồm 3 chục và 5 đơn vị là số nào, số 70 có mấy chục mấy đơn vị (chỗ có số 0 hay gây lúng túng), số liền sau 39 là số nào, và viết đúng khi nghe đọc mười lăm, hai mươi mốt, ba mươi tư. Vững các câu này là sẵn sàng cho phép cộng trừ trong phạm vi 20.
