Khoảng tháng thứ hai của lớp 1, con bỗng nháy mắt liên tục. Vài tuần sau thêm nhún vai, rồi hắng giọng. Ba mẹ nhắc mãi mà con không bỏ được. Câu trả lời ngắn: đây nhiều khả năng là tic — những chuyển động hoặc âm thanh lặp lại, đột ngột, mà trẻ không chủ động tạo ra. Tic khá thường gặp ở lứa tuổi tiểu học và thường khởi phát đúng quãng 5-7 tuổi, tức là ngay giai đoạn vào lớp 1. Phần lớn trường hợp là tic nhất thời, tự giảm rồi hết sau vài tháng đến khoảng một năm. Điều quan trọng nhất ba mẹ cần biết: càng nhắc con càng nặng, và trước khi kết luận là tic thì phải loại trừ các nguyên nhân ở mắt, mũi, họng. Chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được.
Mục lục
Tic là gì
Tic là những chuyển động hoặc âm thanh lặp đi lặp lại, xuất hiện đột ngột, không theo nhịp điệu nào, và trẻ không chủ ý tạo ra. Có hai nhóm:
| Tic vận động | Tic âm thanh |
|---|---|
| Nháy mắt, chớp mắt liên tục | Hắng giọng, đằng hắng |
| Nhăn mũi, nhếch mép | Khịt mũi |
| Nhún vai, giật vai | Ho khan không có đờm |
| Lắc đầu, hất đầu | Tặc lưỡi, kêu khẽ trong họng |
| Giật cổ, ưỡn người | Hít mạnh qua mũi |
Vài đặc điểm giúp ba mẹ nhận ra:
- Con không cố ý. Đây không phải thói quen xấu, không phải làm nũng, không phải để gây chú ý.
- Con có thể kìm lại được một lúc — nhưng càng kìm càng khó chịu, và khi thôi kìm thì biểu hiện thường bật ra dồn dập hơn. Nhiều trẻ kìm được suốt buổi ở lớp rồi về nhà mới "xả" ra, khiến ba mẹ tưởng con chỉ bị ở nhà.
- Tăng khi mệt, lo lắng hoặc phấn khích; giảm khi con đang tập trung vào việc mình thích (vẽ, lắp ghép, chơi thể thao).
- Biểu hiện thay đổi theo thời gian — hết nháy mắt thì chuyển sang nhún vai. Điều này bình thường và không có nghĩa là nặng lên.
Vì sao hay xuất hiện đúng lúc vào lớp 1
Hai lý do trùng nhau. Thứ nhất, độ tuổi khởi phát điển hình của tic rơi vào khoảng 5-7 tuổi — đúng giai đoạn trẻ vào lớp 1. Thứ hai, đây cũng là lúc trẻ trải qua thay đổi lớn nhất: môi trường mới, yêu cầu ngồi yên, bài vở, bạn mới.
Điều này dễ dẫn tới một hiểu lầm phổ biến: ba mẹ cho rằng đi học gây ra tic, rồi tự trách mình đã cho con đi học sớm hoặc chọn trường sai. Cần nói rõ: căng thẳng không tạo ra tic, nhưng làm tic đã có biểu hiện rõ hơn. Cũng vậy, tic không phải do ba mẹ dạy dỗ sai, không phải do nuông chiều, không phải do con hư.
Điều quan trọng nhất: đừng nhắc con
Trước khi kết luận là tic: loại trừ nguyên nhân cơ thể
Đây là bước rất hay bị bỏ qua, và bỏ qua thì có thể để con chịu khó chịu suốt nhiều tháng vì một nguyên nhân đơn giản.
Nháy mắt, chớp mắt liên tục có thể do:
- Tật khúc xạ — con nhìn không rõ nên nheo và chớp liên tục. Rất thường gặp ở trẻ mới vào lớp 1 vì đây là lúc con phải nhìn bảng nhiều. Xem khám mắt cho bé trước khi vào lớp 1.
- Khô mắt, nhất là khi con xem màn hình nhiều. Xem có nên cho bé xem điện thoại.
- Viêm kết mạc, dị ứng mắt, lông mi quặm.
Khịt mũi, hít mạnh có thể do viêm mũi dị ứng hoặc viêm xoang. Hắng giọng, ho khan có thể do viêm họng, dị ứng hoặc trào ngược.
Vậy nên thứ tự đúng là: cho con khám mắt và tai mũi họng trước. Nếu các cơ quan này bình thường mà biểu hiện vẫn còn, lúc đó mới nghĩ tới tic.
Ba mẹ nên làm gì
1. Không nhắc, không sửa, không phạt. Đã nói ở trên nhưng đáng nhắc lại vì đây là việc khó nhất. Cả nhà cùng thống nhất, kể cả ông bà.
2. Bảo vệ con khỏi bị trêu. Dặn anh chị em không bắt chước, không cười. Trao đổi riêng với cô giáo để cô để ý nếu bạn trong lớp trêu con — nhiều trường hợp việc bị trêu gây tổn thương nhiều hơn chính biểu hiện tic. Xem thêm bé lớp 1 bị bắt nạt và cách trao đổi với cô giáo chủ nhiệm.
3. Chỉnh giấc ngủ. Mệt là yếu tố làm tic tăng rõ nhất và cũng dễ sửa nhất. Xem trẻ lớp 1 nên ngủ mấy tiếng.
4. Giảm áp lực không cần thiết. Bớt lịch học thêm dày, bớt những câu hỏi dồn về điểm số, cho con thời gian chơi tự do. Vận động ngoài trời giúp nhiều.
5. Giải thích cho con nếu con đã tự nhận ra. Nhiều trẻ 6 tuổi biết mình "bị gì đó" và lo lắng. Một câu đơn giản là đủ: "Cơ thể con đang có lúc tự nháy mắt, nhiều bạn cũng vậy, rồi sẽ đỡ. Con không làm gì sai cả."
6. Ghi lại. Hai đến bốn tuần, ghi biểu hiện gì, tăng vào lúc nào, trước đó có chuyện gì. Nhật ký này rất hữu ích nếu phải đi khám.
Những điều không nên làm
- Nhắc nhở, nhại lại, phạt con vì biểu hiện tic.
- Thưởng cho con nếu "nhịn được" — việc này ép con dồn sức kìm chế và thường phản tác dụng.
- Nói về tic của con trước mặt con với người khác, nhất là bằng giọng lo lắng.
- Tự mua thuốc bổ, thực phẩm chức năng, thuốc an thần cho con.
- Tra mạng rồi tự kết luận con mắc hội chứng nào đó. Nhiều kết quả tìm kiếm dẫn thẳng tới những chẩn đoán nặng nề và hiếm gặp, gây hoảng sợ không cần thiết.
- Đổi trường, cho con nghỉ học để "tránh căng thẳng" — hiếm khi giải quyết được gì và làm con mất nhịp học.
Khi nào nên đưa con đi khám
Phần lớn tic ở trẻ tiểu học là tic nhất thời: xuất hiện vài tuần đến vài tháng, thay đổi hình thức rồi tự giảm và hết, thường trong vòng khoảng một năm. Tuy vậy, hãy đưa con đi khám khi:
- Biểu hiện kéo dài trên một năm không dứt.
- Có cả tic vận động lẫn tic âm thanh cùng tồn tại trong thời gian dài.
- Tic gây đau (giật cổ mạnh, nghiến hàm) hoặc làm con không viết, không ăn, không ngủ được.
- Tic cản trở việc học hoặc khiến con bị trêu chọc, tự ti, ngại đến lớp.
- Khởi phát đột ngột và rất nặng, đặc biệt nếu xảy ra ngay sau một đợt ốm.
- Kèm các vấn đề khác: con rất khó tập trung (xem con hiếu động hay con tăng động), có hành vi lặp lại kiểu phải làm cho bằng được, hoặc lo âu rõ rệt.
- Ba mẹ quá lo lắng — tự nó đã là lý do chính đáng để đi khám một lần cho yên tâm.
Nơi khám: chuyên khoa thần kinh hoặc tâm bệnh của bệnh viện nhi. Quy trình, chi phí và cách chuẩn bị có trong bài khám đánh giá phát triển cho trẻ.
Cần nhấn mạnh: tic không phải lỗi của con và cũng không phải lỗi của ba mẹ. Rất nhiều trẻ trải qua giai đoạn này rồi hết hẳn mà không cần can thiệp gì ngoài việc người lớn xung quanh biết cách cư xử. Phản ứng bình tĩnh của ba mẹ chính là phần điều trị quan trọng nhất trong phần lớn trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Bé nháy mắt, nhún vai liên tục là bị gì?
Nhiều khả năng là tic — những chuyển động hoặc âm thanh lặp lại, xuất hiện đột ngột, không theo nhịp điệu và trẻ không chủ ý tạo ra. Tic khá thường gặp ở lứa tuổi tiểu học và thường khởi phát quãng năm đến bảy tuổi, đúng giai đoạn vào lớp 1. Tuy nhiên cần loại trừ nguyên nhân ở mắt, mũi, họng trước khi kết luận, và chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được.
Vì sao càng nhắc con càng nháy mắt nhiều hơn?
Vì mỗi lần nhắc là một lần kéo sự chú ý của con vào đúng chỗ đó, và tic thường tăng lên khi được chú ý. Trẻ còn thêm lo lắng vì biết mình đang làm ba mẹ khó chịu mà không dừng được, và lo lắng lại làm tic nặng thêm. Cách đúng là coi như ba mẹ không nhìn thấy, cả nhà cùng thống nhất kể cả ông bà.
Nháy mắt liên tục có khi nào không phải tic không?
Có, và đây là bước rất hay bị bỏ qua. Nháy mắt có thể do tật khúc xạ khiến con nhìn không rõ nên nheo và chớp liên tục, do khô mắt khi xem màn hình nhiều, hoặc do viêm kết mạc, dị ứng mắt, lông mi quặm. Tương tự, khịt mũi có thể do viêm mũi dị ứng, hắng giọng có thể do viêm họng hoặc trào ngược. Nên cho con khám mắt và tai mũi họng trước.
Tic có phải do đi học căng thẳng gây ra không?
Không. Căng thẳng không tạo ra tic, nhưng làm tic đã có biểu hiện rõ hơn. Tic cũng không phải do ba mẹ dạy dỗ sai, không phải do nuông chiều và không phải do con hư. Lý do tic hay xuất hiện đúng lúc vào lớp 1 là vì độ tuổi khởi phát điển hình rơi vào khoảng năm đến bảy tuổi, trùng với giai đoạn này.
Tic ở trẻ có tự hết không?
Phần lớn tic ở trẻ tiểu học là tic nhất thời: xuất hiện vài tuần đến vài tháng, thay đổi hình thức — hết nháy mắt thì chuyển sang nhún vai — rồi tự giảm và hết, thường trong vòng khoảng một năm. Việc biểu hiện đổi dạng là bình thường và không có nghĩa là nặng lên.
Khi nào cần đưa con đi khám vì tic?
Khi biểu hiện kéo dài trên một năm, khi có cả tic vận động lẫn tic âm thanh cùng tồn tại lâu, khi tic gây đau hoặc làm con không viết không ăn không ngủ được, khi tic cản trở việc học hoặc khiến con bị trêu và tự ti, khi khởi phát đột ngột rất nặng, hoặc khi kèm khó tập trung và lo âu rõ rệt. Khám ở chuyên khoa thần kinh hoặc tâm bệnh của bệnh viện nhi.
Có nên thưởng cho con nếu con nhịn được không nháy mắt?
Không nên. Việc này ép con dồn sức kìm chế, mà càng kìm càng khó chịu và khi thôi kìm thì biểu hiện thường bật ra dồn dập hơn. Cũng không nên nhắc nhở, nhại lại hay phạt con, không nói về tic trước mặt con bằng giọng lo lắng, và không tự mua thuốc bổ hay thực phẩm chức năng cho con.
